مطالعات نظام‌سازی اسلامی و پژوهش‌های فرهنگی و تمدنی

مطالعات نظام‌سازی اسلامی و پژوهش‌های فرهنگی و تمدنی

بررسی خرد سیاسی به مثابه بنیاد نظری نظام‌سازی دینی با تأکید بر آراء امامین انقلاب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه فلسفه دانشگاه باقرالعلوم (ع)، قم، ایران
چکیده
امروزه بحث «نظام‌سازی دینی» به‌صورت گسترده در محافل علمی و آکادمیک مطرح شده است. بحث نظام‌سازی دینی ابعاد مختلف و گسترده‌ای دارد. یکی از ابعاد این بحث، ابعاد فلسفی و بنیادی است. نوشتار حاضر در پی بررسی یک پرسش مهم در زمینه «فلسفه نظام‌سازی دینی» است. پرسش اصلی این نوشتار عبارت است از: از منظر امام خمینی (ره) و امام خامنه‌ای (دام ظلّه الوارف) «خرد سیاسی» چه نقشی در تأسیس بنیاد نظری نظام‌سازی دینی دارد؟ روش به کار رفته در این تحقیق روش «استنادی» است. بر اساس مراجعه به متون دست اول دینی و نیز آثار و منابع حضرت امام خمینی (رحمه الله علیه) امام خامنه‌ای (دام ظلّه الوارف) این نتایج به دست می‌آید: (1) عقلانیت توانی ادراکی در انسان است. (2) عقلانیت حکم می‌کند که برای حفظ حیات اجتماعی انسان، تشکیل حکومت لازم است. (3) بر اساس ادراک عقلانی، حفظ حکومت و مقابله با چالش‌های آن امری لازم و ضروری است. (4) بر اساس نگرش حضرت امام خمینی (رحمه الله علیه) و امام خامنه‌ای (دام ظلّه الوارف) عقلانیت اسلامی این حکم عقلی مورد تأیید شریعت اسلامی قرار گرفته است. (5) با توجه به این‌که حکم مذکور مقیّد و مشروط به هیچ شرط و قیدی نیست، می‌توان از حکم عقلانی مذکور که برآمده از خرد سیاسی محسوب می‌گردد، به یک حکم مطلق و اولیه یاد کرد. (6) بر این اساس هرگونه حکمی در شریعت اسلامی «تابع» و «محکوم» حکم مذکور خواهد بود و در استنباط و استخراج هر حکم شرعی لازم است به مسئله حفظ نظام اسلامی توجّه شود. (7) افزون بر این، لازم است نسبت به چالش‌هایی که موجودیت حکومت اسلامی را تهدید می‌کند، تحقیق و پژوهش کرد و راه‌کارهای مقابله با این چالش‌ها را تدوین و تنظیم کرد. (8) یکی از بهترین ابزاری که می‌تواند در تثبیت حکومت اسلامی مؤثر افتد «نظام‌سازی دینی» است. مقصود از نظام‌سازی دینی ارائه برنامه‌ای مدون و جامع برای اداره امور اجتماعی جامعه اسلامی است. (9) این نظام‌سازی دینی همه ابعاد و اضلاح حکمرانی اسلامی را پوشش می‌دهد. (10) با توجّه به این‌که هرگونه نظام‌سازی باید بر اساس اصل «سازگاری» میان اجزا سامان یابد، بر اساس نظام‌سازی دینی زمینه برای بروز ناسازگاری و تعارض میان اضلاع مختلف حکمرانی اسلامی از میان خواهد رفت.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Study of Political Wisdom as the Theoretical Foundation of Religious System-Building with Emphasis on the Views of the Two Imams of the Revolution

نویسنده English

Hassan Abdi
Associate Professor, Department of Philosophy, Baqir al-Olum University, Qom, Iran
چکیده English

Today, the discussion of "religious system-building" has been widely raised in scholarly and academic circles. The discussion of religious system-building has various and extensive dimensions. One of the dimensions of this discussion is the philosophical and foundational dimension. The present writing seeks to examine an important question concerning the "philosophy of religious system-building." The main question of this writing is: From the perspective of Imam Khomeini (may God have mercy upon him) and Imam Khamenei (may God prolong his sublime shadow), what role does "political wisdom" play in establishing the theoretical foundation of religious system-building? The method employed in this research is the "documentary" method. Based on referring to primary religious texts as well as the works and sources of His Eminence Imam Khomeini (may God have mercy upon him) and Imam Khamenei (may God prolong his sublime shadow), the following results are obtained: (1) Rationality is a perceptual faculty in the human being. (2) Rationality dictates that, for the preservation of human social life, the formation of government is necessary. (3) Based on rational perception, preserving the government and confronting its challenges is a necessary and essential matter. (4) Based on the outlook of His Eminence Imam Khomeini (may God have mercy upon him) and Imam Khamenei (may God prolong his sublime shadow), this rational judgment has been endorsed by Islamic Sharia. (5) Given that the aforementioned judgment is not bound or conditioned by any condition or restriction, one can refer to the aforementioned rational judgment, which is considered to arise from political wisdom, as an absolute and primary judgment. (6) Accordingly, any judgment in Islamic Sharia will be "subordinate" to and "governed" by the aforementioned judgment, and in the deduction and extraction of any Sharia ruling, it is necessary to pay attention to the issue of preserving the Islamic system. (7) Furthermore, it is necessary to research and investigate the challenges that threaten the existence of the Islamic government and to formulate and organize solutions for confronting these challenges. (8) One of the best instruments that can be effective in consolidating the Islamic government is "religious system-building." What is meant by religious system-building is the presentation of a codified and comprehensive program for the administration of the social affairs of the Islamic society. (9) This religious system-building covers all dimensions and aspects of Islamic governance. (10) Given that any system-building must be organized based on the principle of "compatibility" among its components, on the basis of religious system-building the ground for the emergence of incompatibility and conflict among the different sides of Islamic governance will be eliminated.

کلیدواژه‌ها English

Islamic system
religious system
system-building
theoretical foundations
political wisdom
Imam Khomeini (may God have mercy upon him)
Imam Khamenei (may God prolong his sublime shadow)
ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم. (1427ق). درء تعارض العقل و النقل (سید محمد سید و ابراهیم صادق، محققان). دار الحدیث.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1408ق). لسان العرب. دار احیاء التراث العربیّ.
ابوزید، نصر حامد. (1994). نقد الخطاب الدینی. مرکز سینا للنشر.
امام خامنه‌ای، سیدعلی. (1399). بیانیه گام دوم انقلاب. مؤسسة پژوهشی انقلاب اسلامی.
امام خامنه‌ای، سیدعلی. (1399). حدیث ولایت. مؤسسة انتشارات انقلاب اسلامی.
امام خامنه‌ای، سیدعلی. (1394). طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن. مؤسسة فرهنگی ایمان جهادی.
امام خمینی، سید روح‌الله الموسوی. (1379). تحریر الوسیله (ج. ۱–۲). مؤسسة تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینی (ره).
امام خمینی، سید روح‌الله الموسوی. (1377). شرح حدیث جنود عقل و جهل (چاپ ۲). مؤسسة تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینی (ره).
امام خمینی، سید روح‌الله الموسوی. (1378). شئون و اختیارات ولی فقیه (جعفر کیوانی، مترجم). انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
امام خمینی، سید روح‌الله الموسوی. (1385). صحیفة نور (ج. ۱–۲۲، چاپ ۴). مؤسسة تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینی (ره).
امام خمینی، سید روح‌الله الموسوی. (1363). کتاب البیع (ج. ۱–۲). مؤسسة مطبوعاتی اسماعیلیان.
امام خمینی، سید روح‌الله الموسوی. (1378). کشف اسرار (جعفر کیوانی، مترجم). انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
امام خمینی، سید روح‌الله الموسوی. (1381). ولایت فقیه (چاپ ۱۱). مؤسسة تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینی (ره).
جوادی آملی، عبدالله. (1386). شریعت در آینه معرفت (چاپ ۵). مؤسسة اسرا.
الحرّ العاملی، محمد بن حسن. (1409ق). وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه. مؤسسة آل البیت (س).
الحرانی، ابن شعبه. (1429ق). تحف العقول عن آل الرسول. منشورات الفجر.
دوورژه، مویس. (1362). روش‌های علوم اجتماعی (خسرو اسدی، مترجم). انتشارات امیرکبیر.
رشاد، علی اکبر. (1399). فرایند نظام‌سازی اسلامی با تأکید بر نظام سیاسی. فقه و سیاست، ۱(۲).
ساروخانی، باقر. (1387). روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی (ج. ۱، چاپ ۱۴). پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سیدباقری، سیدکاظم. (1400). نظام‌سازی در فقه سیاسی شیعه؛ روی‌کردها و توانمندی‌ها. پژوهش‌های سیاست اسلامی، ۹ (۱۹).
صدر، سیدمحمدباقر. (1424ق). اقتصادنا (المؤتمر العالمی للامام الشهید الصدر، محقق). پژوهشگاه علمی شهید صدر.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1390). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1422ق). نهایة الحکمه (چاپ ۱۶). دفتر انتشارات اسلامی.
عینی‌زاده، محمد و مؤدب، سید رضا. (1396). نظام‌سازی در نگاه تفسیری آیت‌الله خامنه‌ای. مطالعات قرآن و حدیث، ۱۱ (۱)، پاییز و زمستان.
فضایلی، محمدحسین. (1399). درآمدی بر نظام‌سازی فقهی با روی‌کردی عقلی. دیدگاه‌های حقوق قضایی، ۲۵ (۸۹)، بهار.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1365). الکافی (ج. ۱–۴). دار الکتب الاسلامیه.
مصباح یزدی، مجتبی و محمدی، عبدالله. (1402). معرفت‌شناسی. انتشارات مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
مطهری، مرتضی. (1368). اصول فلسفه و روش رئالیسم (ج. ۱–۵). انتشارات صدرا.
مقیمی، غلامحسین. (1399). ساختار حکومت اسلامی – ولایی و شبکه درونی آن. فقه و سیاست، ۱(۱)، بهار و تابستان.
المکی العاملی، محمد بن جمال‌الدین. (1410ق). القواعد و الفوائد (سید عبدالهادی حکیم، محقق). مکتبه المفید.
ملک افضلی اردکانی، محسن، و دیگران. (1391). مفهوم نظام و کاربرد آن در فقه و اصول. مطالعات اسلامی فقه و اصول، ۴۴ (۱)، بهار.
موسی‌زاده، ابراهیم. (1399). اصول و مؤلفه‌های نظام‌سازی اسلامی با تأکید بر بیانیه گام دوم انقلاب. حکومت اسلامی، ۲۵ (۱)، بهار.

  • تاریخ دریافت 05 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 03 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 09 مهر 1405
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1405